Kompyuter tarmoqlari nima? (LAN, Internet)

Nima o'rganamiz

Ushbu darsdan keyin siz:

• o'z kompyuteringizning IP manzilini va Default Gateway'ini topa olasiz;
• paket internetda qaysi yo'l bilan borishini tracert bilan ko'rsata olasiz;
• ping natijasini o'qib, aloqa qanchalik tez va barqaror ekanini ayta olasiz.

Bu — tarmoq administratori kasbining birinchi kuni. Hech qanday dastur o'rnatilmaydi: hamma asboblar kompyuteringizda allaqachon bor.

Har bo'limda avval o'zingiz qilib ko'rasiz, keyin nima bo'lganini sxemada ko'rasiz, oxirida qoidasini o'qiysiz.

Kerakli narsalar

Hech narsa o'rnatilmaydi va hech narsa buzilmaydi: bu darsdagi uchala buyruq ham faqat so'raydi, hech qanday sozlamani o'zgartirmaydi.

macOS va Linuxda buyruqlar boshqacha nomlanadi: ipconfig o'rniga ifconfig yoki ip addr, tracert o'rniga traceroute. ping ikkalasida ham bir xil.

1. Uy tarmog'i va IP manzil

Avval qilib ko'ring

1. Klaviaturada Win + R bosing. Kichik oyna ochiladi.

2. cmd deb yozing va Enter bosing — qora oyna ochiladi. (Ikkinchi yo'l: Start menyusiga cmd deb yozib qidiring.)

3. Quyidagini yozib Enter bosing:

   TerminalNusxa olish

   ipconfig
   

4. Chiqqan matndan uchta qatorni toping va daftaringizga yozib oling: IPv4 Address, Subnet Mask, Default Gateway.

Skrinshot kutilmoqdacmd oynasida ipconfig natijasi

Tekshirib ko'ring: IPv4 manzilingiz 192.168. yoki 10. bilan boshlanadi va Default Gateway ham xuddi shunday boshlanadi — odatda faqat oxirgi soni boshqa (ko'pincha .1).

Uy routerlarida ikkala manzilning birinchi uch bo'lagi bir xil chiqadi (192.168.1.5 va 192.168.1.1). Maktab yoki katta tarmoqda uchinchi son ham farq qilishi mumkin (192.168.30.38 va 192.168.20.1) — bu ham to'g'ri. Nega shundayligini quyida, Subnet Mask haqida o'qiysiz.

Ro'yxatda bir nechta bo'lim chiqishi mumkin: Wireless LAN adapter Wi-Fi, Ethernet adapter, ba'zan VirtualBox yoki VPN adapterlari. Sizga Default Gateway qatori bo'lgan bo'lim kerak — internetga ulangan ulanish o'shanisi. IPv6 Address qatori ham bo'ladi; hozircha unga tegmaymiz, bizga IPv4 kerak.

Nima bo'ldi

Uydagi hamma qurilma — noutbuk, telefon, printer, televizor — bitta router'ga ulangan. Shu router atrofidagi qurilmalar birgalikda LAN (Local Area Network — mahalliy tarmoq) hosil qiladi.

Router har bir qurilmaga o'z manzilini beradi: 192.168.1.5, 192.168.1.7, 192.168.1.9. Sxemadagi manzillarning birinchi uch bo'lagi bir xil — shuning uchun ular bitta tarmoqda. Router o'zi esa odatda 192.168.1.1 manzilini oladi. (Chegara aynan qaysi sondan o'tishini Subnet Mask belgilaydi — quyida ko'rasiz.)

Shuning uchun uy ichida telefondan kompyuterga fayl yuborish internetsiz ham ishlaydi: paket router'dan nariga chiqmaydi.

Qoida

Subnet Mask nima qiladi? U manzilning qaysi qismi tarmoq nomi, qaysi qismi qurilma raqami ekanini ajratadi:

Shuning uchun 192.168.30.38 va 192.168.20.1 — niqob 255.255.240.0 bo'lsa — bitta tarmoqda. Niqobni sanashni 03-darsda o'rganamiz; hozircha bitta xulosa yetadi: bir xil boshlangan manzillar bitta tarmoqqa tegishli, chegarani esa niqob belgilaydi.

Nega hamma uyda 192.168. bilan boshlanadi? Bu manzillar xususiy (private) deb ataladi va ular faqat tarmoq ichida ishlaydi. Shuning uchun ularni har bir uyda qayta ishlatish mumkin: qo'shningizning noutbugi ham 192.168.1.5 bo'lishi mumkin va hech qanday chalkashlik bo'lmaydi.

Xususiy manzillar uch guruhga bo'lingan:

E'tibor bering: internetdagi saytlarning manzili boshqacha — ular global IP. Sizning uyingizda global manzil bitta va u router'da turadi: internet uchun butun uyingiz bitta manzil ostida ko'rinadi.

2. Tarmoqlar tarmog'i

Avval qilib ko'ring

1. O'sha cmd oynasida quyidagini yozing:

   TerminalNusxa olish

   tracert ziyonet.uz
   

2. Enter bosing va kuting. Har qator sekin-asta chiqadi — bu normal, 30–60 soniya ketishi mumkin.

Skrinshot kutilmoqdatracert natijasi

Tekshirib ko'ring: raqamlangan qatorlar chiqdi (1, 2, 3 ...) va oxirida Trace complete. yozuvi turibdi. Birinchi qatordagi manzil — sizning Default Gateway'ingiz, ya'ni uydagi router: yuqorida yozib olgan qiymatingiz bilan solishtiring, aynan bir xil bo'lishi kerak. Oxirgi qatordagi manzil — siz yozgan sayt.

Namuna (9 sakrash, o'rtada bittasi javob bermagan):

  1    <1 ms    <1 ms    <1 ms  192.168.20.1
  2     1 ms     1 ms    <1 ms  192.168.100.1
  ...
  8     *        *        *     Request timed out.
  9    19 ms    21 ms    19 ms  91.212.89.46
Trace complete.

Uzoq kutmaslik uchun ikkita foydali qo'shimcha bor:

tracert -d -h 15 ziyonet.uz

-d — nomlarni izlamaydi (tezroq chiqadi), -h 15 — 15 sakrashdan nariga o'tmaydi.

Ba'zi qatorlarda manzil o'rniga * * * Request timed out yozilishi mumkin. Bu xato emas: shu joydagi qurilma o'zini ko'rsatmaslikka sozlangan. Paket u yerdan o'tib ketaveradi, keyingi qatorlar chiqadi.

Nima bo'ldi

Paket sayt serverigacha bir sakrashda yetmaydi. U qo'ldan-qo'lga o'tadi:

1. Router — uy tarmog'idan chiqaradi.
2. Provayder (Uztelecom, Beeline, ...) — shahar tarmog'iga qo'shadi.
3. Magistral tarmoqlar — shahardan shaharga, mamlakatdan mamlakatga.
4. Server — sayt turgan kompyuter.

Har bir bunday o'tish — sakrash (hop). tracert aynan shu sakrashlarni sanaydi va har birining javob vaqtini yozadi.

Internet — bitta katta tarmoq emas. U millionlab alohida tarmoqlarning bir-biriga ulanishidan hosil bo'lgan. "Internet" so'zi ham shundan: inter-network — tarmoqlararo.

Qoida

tracert natijasidagi ustunlar:

Provayder (ISP) — internetga ulab beruvchi tashkilot. Sizning router'ingiz uning tarmog'iga ulanadi, u esa boshqa provayderlarga. To'lov ham shu ulanish uchun to'lanadi.

Yo'l har safar bir xil bo'lmasligi mumkin. Agar biror joyda uzilish bo'lsa, paketlar boshqa yo'ldan yuboriladi — internet aynan shunday ishlashga mo'ljallangan. Shuning uchun bir xil saytga ikki marta tracert qilsangiz, o'rtadagi qatorlar farq qilishi mumkin.

Birinchi uchta sakrash odatda bir xil — chunki qaysi saytga bormang, uydan chiqish yo'li bitta: router va provayder.

3. Paketlar va ping

Avval qilib ko'ring

1. cmd oynasida quyidagini yozing:

   TerminalNusxa olish

   ping 8.8.8.8
   

2. Enter bosing. To'rtta javob qatori va oxirida statistika chiqadi.

Skrinshot kutilmoqdaping natijasi

Tekshirib ko'ring: to'rtta Reply from 8.8.8.8: bytes=32 time=... qatori va oxirida Packets: Sent = 4, Received = 4, Lost = 0 yozuvi bor.

Endi paketlar sonini o'zingiz belgilang:

ping -n 10 8.8.8.8

-n 10 — o'nta paket yuborish. To'xtatib bo'lmaydigan uzun ping (ping -t) ham bor; uni Ctrl + C bilan to'xtatasiz.

8.8.8.8 — Google'ning DNS serveri. Uni tanlashimizning sababi oddiy: u doim ishlaydi va ping'ga javob beradi.

Nima bo'ldi

Tarmoqda ma'lumot butunligicha yuborilmaydi. U paketlarga bo'linadi, har bir paketga kimga va kimdan ekani yoziladi, keyin ular alohida-alohida yo'lga chiqadi.

Manzilga yetgach paketlar tartib raqami bo'yicha qayta yig'iladi. Bittasi yo'qolsa — qaytadan so'raladi.

ping shu ishni eng sodda ko'rinishda qiladi: kichkina paket yuboradi va "qaytib kelishiga qancha vaqt ketdi?" degan savolga javob oladi.

Qoida

ping natijasidagi har bir son:

Millisekund — soniyaning mingdan bir bo'lagi. Qo'shni shahargacha 5–20 ms, boshqa qit'agacha 150–300 ms.

TTL (Time To Live) — paketning "umri". Har router undan bittasini ayiradi; nolga yetsa paket tashlab yuboriladi. Bu — adashgan paket tarmoqda abadiy aylanib yurmasligi uchun.

Ping vaqti nega har safar boshqacha? Uchta sabab:

1. Yo'ldagi routerlarda navbat bor — band paytda paket kutib turadi.
2. Wi-Fi signali o'zgaradi: devor, masofa, boshqa qurilmalar xalaqit beradi.
3. Paket har safar bir xil yo'ldan bormasligi mumkin.

Yo'qolgan paket (Lost) noldan katta bo'lsa — aloqada muammo bor. Video suhbat uzilishi, o'yin "sekinlashishi" ko'pincha shundan.

cmd yopiq bo'lsa — zaxira yo'l

Ba'zi maktab kompyuterlarida buyruqlar qatori yopib qo'yiladi. Bunday holda birinchi bo'limni telefonda bajarish mumkin:

1. Sozlamalar → Wi-Fi ga kiring.
2. Ulangan tarmoq nomi yonidagi (i) yoki tishli g'ildirak belgisini bosing.
3. Ochilgan sahifada IP manzil, Shlyuz (Gateway) va Niqob (Subnet mask) qatorlarini toping.

Xuddi shu uch qiymat — kompyuterdagi ipconfig bergan javob bilan bir xil ma'noda. tracert va ping uchun esa uy kompyuteridan foydalaning yoki telefonga "Ping" nomli bepul ilovani o'rnating.

Tez-tez uchraydigan xatolar

Qisqacha

• LAN — bitta router atrofidagi qurilmalar tarmog'i
• IP manzil — tarmoqdagi manzilingiz, uyda 192.168.x.x
• Default Gateway — tashqariga chiqish eshigi, ya'ni router
• Xususiy manzillar har uyda takrorlanadi, global manzil router'da
• Internet — millionlab tarmoqlarning ulanishi (inter-network)
• tracert — paket qaysi sakrashlardan o'tishini ko'rsatadi
• Ma'lumot paketlarga bo'linib yuboriladi va manzilda yig'iladi
• ping — javob vaqtini (ms) va yo'qolgan paketlarni o'lchaydi

Uy vazifasi

Bu darsda ikki topshiriq bor, ikkalasi ham shu qo'llanmadagi materialdan chiqadi:

1. O'z tarmog'ingiz va yo'l (≈15 daqiqa) — 1 va 2-bo'lim: ipconfig natijasi va sizga berilgan saytga tracert.
2. Ping jadvali (≈12 daqiqa) — 3-bo'lim: berilgan manzilga belgilangan sondagi paket yuborib, natijani jadvalga yozish.

Topshiriq matni shu sahifaning pastida — jurnaldagi raqamingizni tanlaganingizdan keyin chiqadi.

Skrinshot qanday olinadi? Win + Shift + S bosing — ekran xiralashadi va sichqoncha bilan kerakli qismni belgilaysiz. Rasm buferga tushadi: Word yoki Paint'ga Ctrl + V bilan qo'ying va saqlang. Butun ekran kerak bo'lsa PrtScn tugmasi ham shu ishni qiladi.

Skrinshotda cmd oynasi to'liq ko'rinsin: yozgan buyrug'ingiz ham, chiqqan javob ham bitta rasmda bo'lsin.

Keyingi darsda

Biz faqat mavjud tarmoqni kuzatdik: nima borligini ko'rdik, lekin hech narsa qurmadik. O'z tarmog'ingizni yasash uchun esa switch, kabel va sozlamalar kerak — buni haqiqiy jihozlarsiz mashq qilib bo'lmaydi.

Keyingi darsda Packet Tracer dasturi bilan tanishamiz: unda kompyuter, switch va kabellarni ekranda ulab, xuddi shu ping ni o'zingiz qurgan tarmoqda sinab ko'rasiz.